İçeriğe geç

Holistik Sporcu Kariyeri Modelinde Geçiş Evreleri

Yazan: Ece İbanoğlu
Ankara TOHM – Spor Psikoloğu

Bu anlatacağım model bana William Shakespeare’ın ‘Nasıl Hoşunuza Giderse’ adlı oyununun 3. Bölüm 7. Trajedyasında yer alan “İnsanın Yedi Çağı” şiirini hatırlatıyor. Bu şiirde  insanın geçiş evrelerinden bahsedilir. Büyüdükçe değişen koşullar ve bizim ona uyumumuz olarak ifade edebiliriz. Bir sporcunun kariyeri de bu şekilde gerçekleşir aslında. Spora  başlar, gelişir, uzmanlaşır ve son bulur. Spor kariyerinin son bulması sporcu için yeni bir yönelimle hayatının farklılaşması anlamına da gelebilir. Önemli olan bu kararı nasıl verdiği, süreci nasıl yönetip sonlandırdığıdır.

Sporcu kariyerinin ilk gününden son gününe gelişimi bir dönüşüm olduğu için bu noktada sporcunun tüm spor hayatına bakmak ve süreci bu farkındalıkla takip etmek önemlidir. Tabi ki bazen beklenmeyen durumlar oluşabilir. Bu sebeple Wylleman ve Lavellee (2004) geçiş evrelerini ideal olana uygun (normative) ve ideal olandan farklı (nonnormative) olarak ikiye ayırmıştır. İdeal olana uygun geçişlerde genellikle yaş, biyoloji, sosyal yapı gibi öngörülebilir değişimler görülürken, ideal olandan farklı gerçekleşen geçişlerde sakatlık, yas, takımdan atılma gibi beklenmeyen durumlar gözlemlenilir. Holistik Sporcu Kariyeri Modeli’nde (HSKM) ideal olana uygun ilerleyiş esas alınmıştır.

Holistik Sporcu Kariyeri Modeli

HSKM bir kılavuz niteliği taşıyabilir. Sporcunun gelişimi esnasında birbirine etki eden, kesişen ve önem arz eden 5 düzeyi inceleyerek kendi sürecinizi keşfedebilir ya da sporcularınıza bu süreçlerde destek olabilirsiniz. Gelişim evresini takip ederek hangi gelişimleri gösterdiğini hangilerinde geciktiğini fark edip oradaki aksaklığın ana kaynağına yönelik değerlendirme gerçekleştirebilirsiniz. Bu düzeyler şu şekilde ifade edilmiştir;

Fark ettiyseniz sporcunun geçiş evreleri ile ilgili burada bir çok detaydan bahsedilmiştir.  Özellikle psikososyal düzeyde belirtilen önceliklerin değişimi sporcuya hangi kanalla daha rahat ulaşılabilineceği konusunda bize bilgi vermektedir. 18 yaş civarına kadar sporcunun psikosoyal gelişimdeki ailenin yeri bizlere önemli bir detayı hatırlatmaktadır. Bir sporcu belli bir yaşa kadar yaşadığı sosyal ortamından ayrı bir yapı olarak düşünülemez. Öğrenmelerini sosyal ortamında etkileşime geçtiği kişilerden gerçekleştirir. Bize aslında şunu anlatır; belli bir yaşa kadar sadece sporcuyu değil sporcunun ailesini de çalışırsınız. Aile dinamiklerini anlamadan sporcuyu anlamak çok gerçekçi değildir. Sporcu o an bulunduğu evrenin sorumluluklarını ve gerekliliklerini yönetmeye çalışır. Her ne kadar bu geçişlerde bazı değişimler beklense de karşılaşıldığında sporcu hala hazırlıksız olabilir. Çünkü birey özgündür ve bu özgün yapının deneyimleyecği değişimi nasıl karşılayacağı beklenenden çok farklı olabilir. Bu sebeple böyle süreçlerde çevresindeki kişilerden sporcunun yaşına uygun olacak şekilde etkileşime girmesini bekleriz. Mesela, Sosniak’ın (2006) ifadesine göre özellikle 15-25 yaş aralığındaki sporcuların kariyer planlarına yönelik kararlar aldığı kritik bir dönemdir. Yetenekli, üst düzey ve önceden üst düzey olan sporcuların bulunduğu bu yaş aralığı, geçiş evrelerinde karşılaşabilecekleri zorluklarla ilgili bilgilerini arttırma ya da derinleşme ihtiyacı duyabilecekleri bir evre niteliği taşır. Bu dönemde spor psikoloğundan destek alınması önemli bir hamle olacaktır.

Spor Psikoloğunun bu aşamada rolü

Rosier ve arkadaşları (2015), sporcuların ergenlikten genç yetişkinlik dönemine geçerken kimlik gelişimi ile ilgili zorluklarla karşılaşılabileceğini ifade eder. Çünkü bağımsızlığın, sorumluluğun ve disiplinin daha fazla olduğu bir evreye geçiştir.  Kişinin kendi kimlik arayışı ile dönüşen ve değişen düzenindeki kendine uyum sürecini yönetmek kolay olmayabilir. O esnada bizlere düşen rol kolaylaştırıcı ve destekleyici olmak, cesaretlendirmek ve anlayış göstermektir. Bütün bu gelişim yeterince olgunlaştıktan sonra sporcunun kendi spor kariyerini sonlandırması ya da yeniden biçimlendirmesi gerekebilir. Bazı araştırmacılar, spor kariyerinin sonlanmasını tek bir evredense üç evrede inceler. Bu evreler; emeklilik öncesi, emeklilik esnası ve emeklilik sonrası olarak ifade edilmiştir (Lavelle, 2000). Spor hayatını sonlandırma kararını almak, uygulamak ve sonra etkilerine alışmak için sporcu zamana ihtiyaç duyabilir. Neticede oluşmuş olan sporcu kimliği ile vedalaşması ve yeni sürecini başlatması gereken bir aşamadır. Bu yüzden sporcuyu iyi analiz edip bütüncül bir şekilde spor kariyerine bakarak neyin onu bu noktaya getirdiğini fark etmek ve ettirmek önemli bir başlangıç olabilir. HSKM’de birçok etken faktörden bahsedilmiştir. Bu etken faktörlerin farkında olmak ve geçişlere kendini hazırlamak, gerektiğinde destek almak geleceğe yatırım yapmak olarak görülebilir.  O yüzden sizlerde kendiniz ya da sporcularınız için hangi evrede olduğunuzu ve ne ile karşı karşıya kaldığınızı fark edin! Bu sizin hayatınız.

Michael Jordan der ki :

“Engeller sizi durdurmak zorunda değil. Bir duvarla karşılaştıysanız, arkanıza dönüp, pes etmeyin. O duvara nasıl tırmanacağınızı, duvarın içinden nasıl geçeceğinizi veya işinizi yapmaya devam edebilmek için bu engele kendinizi nasıl hazırlayabileceğinizi öğrenin.”

Hangi evrede olursak olalım karşı karşıya kaldığımız zorluğun bizim seçimlerimizi etkilemesine değil de, şu an deneyimlediğimiz evreye ait bir dönem olduğunu kabul ettiğimiz bir dönüşüme sebep olması dileğiyle.

Kaynakça:

Lavallee, D. (2000). Theoretical perspectives on career transitions in sport. In D. Lavallee, & P. Wylleman (Eds.), Career transitions in sport: International perspectives (pp. 1–27). Morgan­town, WV: Fitness International Technology.  

Rosier, N., Wylleman, P., De Bosscher, V., & Van Hoecke, J. (in review). Four perceptions on the changes elite athletes experience during the junior-senior transition. International Journal of Sport and Exercise Psychology.

 Sosniak, A. (2006). Retrospective interviews in the study of expertise and expert performance. In K. A. Ericsson, N. Charness, P. J. Feltovich, & R. R. Hoffman (Eds.), The Cambridge handbook of expertise and expert performance (pp. 287–302). New York: Cambridge University Press.

Wylleman, P., Reints, A., & De Knop, P. (2013a). Athletes’ careers in Belgium. A holistic perspec­tive to understand and alleviate challenges occurring throughout the athletic and post- athletic career. In N. Stambulova, & T. Ryba (Eds.), Athletes’ careers across cultures (pp. 31–42). New York NY: Routledge—ISSP.

Wylleman, P., & Lavallee, D. (2004). A developmental perspective on transitions faced by ath­letes. In M. Weis (Ed.), Developmental sport and exercise psychology: A lifespan perspective (pp. 507–527). Morgantown, WV: Fitness International Technology.

Wylleman, P., De Knop, P., Menkehorst, H., Theeboom, M., & Annerel, J. (1993). Career termination and social integration among elite athletes. In S. Serpa, J. Alves, V. Ferreira, & A. Paula-Brito (Eds.), Proceedings of the VIII World Congress of Sport Psychology (pp. 902-906). Lisbon: International Society of Sport Psychology.

Tarih:Yazılarım
Ece İbanoğlu © 2020 - Tüm hakları saklıdır. Azimle yaratıldı.